| |
Lễ hội làng Miêng Hạ
Trong kư ức của người dân, hội làng Miêng Hạ (xă Hoa Sơn, huyện
Ứng Ḥa, Hà Tây) được coi là hội pháo. Điều đó được phản ánh qua
một câu ca:
Mồng bốn xem pháo Sơn Minh
Ta lại hẹn ḿnh mồng sáu pháo Đăng
Mồng tám đi chợ Đ́nh chăng
Trở về pháo Bặt ta rằng cùng nhau
Mồng chín ta chả đi đâu
Ở nhà têm trầu mồng mười chợ Chuông
Bố đánh th́ mẹ lại nuông
Dù cho chớ bỏ chợ Chuông mồng mười
Bố đánh th́ mẹ lại cười
Dù cho chớ bỏ mồng mười chợ Chuông.
Sơn Minh là tên xưa của làng Miêng Hạ, v́ tránh húy vua Minh
Mạng nên đọc chệch gọi là Sơn Miêng rồi Miêng Hạ. Hội làng hàng
năm tổ chức vào ngày mồng 4 tháng giêng. Tương truyền, ngày này,
thần Cao sơn, vị thành hoàng làng thờ ở đền Thạch được dân tôn
xưng là Đức Thánh cả cầm quân đi đánh giặc bảo vệ bờ cơi nước
Văn Lang dưới thời vua Hùng thứ 18 đă giành thắng lợi, đem quân
về Miêng Hạ mở hội khao thưởng.
Lễ hội khai mở vào giờ th́n, từ 7 đến 9 giờ sáng, bằng một tiếng
pháo lệnh. Làng có 6 giáp chia phiên đến lượt giáp nào đăng cai
tổ chức lễ hội năm đó th́ ông trùm giáp được cầm trịch (cầm dùi)
đánh 3 hồi trống và ra đốt ng̣i pháo lệnh. ống lệnh bằng đồng,
quả pháo nhồi thuốc nặng đến 30-40kg. Nghe tiếng pháo lệnh nổ
th́ từ ba nơi đền Thạch (của giáp Thạch, giáp Trù), đền Đông
(của giáp Đông, giáp Tây), đền Thượng (của giáp Thượng, giáp
Đ́nh) sẽ nghênh kiệu về tựu ở đ́nh. Mỗi nơi rước 2 cỗ kiệu,
trong đó có một kiệu rước cây bông. Cây bông là vật làm bằng tre
kết cấu hai tầng h́nh nón cụt, mặt trên đường kính 10cm, mặt
dưới 40cm, xung quanh ken đều 36 thanh tre vót tṛn dài khoảng
40cm ṿng quanh mỗi thanh tre quấn giấy xanh, đỏ, vàng để tua.
Tâm h́nh nón cụt là một ống tre dài khoảng 40cm, được định vị
bởi hai thanh tre h́nh chữ thập ở mặt và khoảng gần h́nh chóp.
Các giáp rước các cỗ kiệu, trong đó có kiệu cây bông, về đặt
trước cửa đ́nh để tế lộ thiên vào giờ ngọ (12-1 giờ chiều) hay
c̣n gọi là tế yến lộ thiên. Nghi thức tế rất long trọng. Điều
hành cuộc tế là chủ tế và hai ông đông xướng, tây xướng.
Khởi đầu, xướng:
- Khởi chinh cổ tam thông (Nổi ba hồi chiêng trống).
Xướng tiếp:
- Nhạc âm, nhạc ti đồng khởi. (Dàn nhạc cùng đánh).
Xướng tiếp:
- Thiêu pháo.
Dứt lời, hàng loạt cây pháo của các hàng giáp và các gia đ́nh
thi nhau đốt tạo nên một không khí sôi động tiếng pháo mô phỏng
tiếp sấm, loé ra ánh chớp và tưởng như dào dạt những trận mưa
không dứt tưới xuống làm tốt tươi mùa màng. Việc tế lộ thiên
xong, trai đinh các giáp rước kiệu vào đặt trong đ́nh. Những
ngày sau đó các cụ tế, về chiều trai thanh gái lịch đi xem hát
hay đánh vơng trên cây đu tiên. Sau này hội pháo tốn kém, làng
không tổ chức nữa mà chủ yếu diễn tṛ ội ại.
Vui hội và tế lễ thần cho tới buổi tối ngày ră đám, khoảng nửa
đêm, th́ làng có tiết mục giải áo, nghĩa là mọi màn trướng ở
đ́nh đều hạ xuống. Sau đó, các quan viên vào làm lễ tạ. Cuối
cuộc tế tạ là lễ tế tẩu mă. Khi ấy đèn đuốc trong đ́nh đều đă
tắt, trai đinh các giáp vào đ́nh không ai nói cười, lặng lẽ đưa
các cỗ kiệu ra khỏi đ́nh. Ở ngoài, dân hàng giáp đón kiệu bằng
những bó đuốc, thắp sáng áp giá về đền. Bấy giờ 6 cây bông của 6
giáp được một cụ già làng buộc túm vào một sợi dây, ṛng qua một
chiếc đinh ở chính giữa thượng lương đ́nh. Đèn lại bật sáng,
trai đinh các giáp vào đ́nh cùng hướng mắt vào 6 cây bông treo
lơ lửng ở gian giữa. Làng bắt đầu diễn tṛ ội ại.
Khi đèn đuốc trong đ́nh vụt tắt th́ một cụ già của làng cởi dây
thả 6 cây bông treo ở thượng lương xuống. Bấy giờ trong đ́nh tối
như bưng, hầu hết chỉ có trai đinh của các giáp. Tuân thủ theo
hèm của làng, họ phải cởi hết áo quần ra, chỉ mặc quần đùi (cụ
già đóng khố), sau đó trai đinh miệng hô ội ại và lao vào cùng
nhảy lên với cướp cây bông xuống. Một ai đó giật được cây bông
xuống th́ xé bông cướp lấy cái nơ bằng tre trong tâm cây bông
chạy ra ngoài đ́nh đem về đền của giáp. Kỳ ội ại, các đinh của
giáp nào cướp được ba cái nơ cây bông, giáp đó tâm niệm trong
năm làm ăn gặp nhiều may mắn. Việc cướp được nơ trong đêm tối
rất vất vả, bởi v́ các trai đinh tranh nhau giằng xé. Ai đó
không có may mắn cướp được nơ th́ họ nhặt các thanh tre quấn
giấy đem về nhà làm phước.
Tṛ ội ại ở làng Miêng Hạ c̣n gọi là tṛ cướp nơ xé bông. Ội ại
là một từ hèm rất cổ chưa rơ nghĩa, nhưng về mặt ngữ âm phát ra
từ cửa miệng trai đinh nó phản ánh động tác khi mạnh khi nhẹ,
tiến tới (ội), lùi (ại). C̣n cướp nơ xé bông th́ thành ngữ tiếng
Việt đă có câu "ba mươi sáu cái nơn (nơ) nường" ám chỉ mỉa mai
ai đó đ̣i hỏi những điều quá đáng bắt nguồn từ một tục cổ ở miền
Dị Nậu và Khúc Lạc (Phú Thọ). Xưa, dân làng làm các vật tượng
trưng giống đực (nơn), giống cái (nường) bằng gỗ và những người
khiêng kiệu rước thần vừa đi, vừa hát: "Ba mươi sáu cái nơn
nường cái để đầu giường cái để đầu tay". Khi kiệu đến nơi thờ,
người ta tung nơn nường cho mọi người cướp. Ai được, coi là điềm
tốt. Có điều, ở hội làng Miêng Hạ, tṛ ội ại cướp nơ xé bông
không thấy xuất hiện chữ nường mà chữ này đă thay thế bằng chữ
bông. Con số 36 đă biến dạng ở Miêng Hạ chỉ có 6 nơ và mỗi nơ
được chụp một bông có 36 thanh tre quấn giấy để đầu tua. So với
một số nơi có tín ngưỡng phồn thực, tṛ ội ại ở Miêng Hạ vừa có
cướp nơ như ở Dị Nậu (Phú Thọ), vừa có tục tắt đèn như ở hội Giă
La (Hoài Đức) vừa có tiếng hô ội ại mà ở vài nơi hô là tùng dí
như ở hội làng Vi Cương và Triệu Phú (Vĩnh Phúc) nhưng nét độc
đáo ở hội làng Miêng Hạ là trai đinh cởi trần đóng khố cướp nơ
xé bông. Phải chăng tục ấy ánh xạ cái thời người nguyên thủy
đóng khố cởi trần diễn lễ mà sau này người dân vô thức diễn lại.
Bản thân h́nh cây bông dù đă cách điệu hóa và dân làng Miêng Hạ
duy tŕ tục hèm nhưng không thể cắt nghĩa nổi bản chất của tṛ
ội ại nên giải thích theo suy đoán chủ quan là cây vàng cây bạc
và diễn tục cướp vàng cướp bạc. H́nh cây bông thực chất là h́nh
ảnh tượng trưng của hai vật âm - dương. Trai đinh các giáp cướp
được nơ lấy làm phấn khởi lắm. Họ mang về thành kính dâng nơ lên
bàn thờ thổ thần của giáp ở đền. Sau một hồi tế tạ, họ mang nơ
ra hoá (đốt thành than) trước sự reo vui của dân hàng giáp. Ai
cũng đều tâm niệm năm đó giáp ḿnh làm ăn gặp nhiều may mắn.
Tṛ ội ại, trong hội lễ làng Miêng Hạ chính là tâm thức của quần
chúng mong trong ngày hội đầu năm của làng âm dương ḥa hợp để
không ngừng sinh sôi phát triển cho dân an vật thịnh, phồn thực
măi cùng với tiếng pháo cầu mưa, cầu sự mát lành mang đậm dấu ấn
của một lễ nghi nông nghiệp cổ ở vùng châu thổ sông Hồng. Những
năm gần đây, tṛ ội ại ở làng Miêng Hạ được diễn lại thành một
tṛ vui rất sinh động trong ngày hội mang thêm ư nghĩa mới là
dân làng cướp vàng cướp bạc lấy may thu hút khách thập phương
tới xem và tham gia một sinh hoạt văn hoá độc đáo ở Hà Tây.
Nguồn: Theo Du lịch VN
|
